Mitologia – dawne przedmioty codziennego użytku

chleb (gr. drtos, sitos, pyrnon’, łac. panis). Zanim nauczono się wypiekać ciasto, ch. zastępowało prażone ziarno oraz polewka z krup sporządzonych z różnego rodzaju zbóż. W Grecji przeważał jęczmień i pszenica, w Rzymie w początkach uprawiano orkisz, żyto i proso, potem zapoznano się z jęczmieniem i pszenicą. U Homera są już wzmianki o ch., nie wiemy jednak, oy był to ch. w bochenkach, czy placki. W V w. p^n-e. spotykamy już zawodowych piekarzy. Przemieloną w młynie mąkę przesiewano, ciasto rozczyniano w dzieżach kamiennych, drewnianych lub glinianych i wyrabiano na stołach. Wypiekano ch. z zakwasem, który przygotowywano z ciasta pozostawionego z poprzedniego wypieku albo z żytnich placków, pieczonych na węglu i zakwaszonych. Drożdże wyrabiano w większych ilościach z moszczu, a w Galii i w Hiszpanii wyrabiano drożdże piwne z dodaniem prosa lub otrąb. Pieczywo określano wg: a) gatunku mąki (białe, ciemne, razowe, jęczmienne); b) wg pochodzenia wypieku (ch. fenicki, lesbijski, rodyjski); c) wg sposobu wypiekania (z zakwasem -bez soli, z formy glinianej) lub od rodzaju pieca; d) od zastosowania (dla wojska, dla marynarzy, na różne święta, do specjalnych potraw, np. do ostryg). Ch. wypiekano w bochenkach okrągłych, ponadcinanych dośrodkowo, co ułatwiało łamanie; były także bochenki sześcienne jak kostki do gry, splątane jak strucle itp. O gatunkach pieczywa pisali w okresie aleksandryjskim i rzymskim: Chryzyp z Tyany, Archestratos z Geli, Tryton z Aleksandrii, latrokles, Karpo-kration z Mende.

chryzelefantyna (gr. chryselefdntinas zrobiony ze złota i z kości słoniowej, od chrysós złoto i elefas kość słoniowa) starożytna technika rzeźbiarska polegająca na wykonywaniu posągów ze złota i kości słoniowej na podkładzie drewnianym. Kości słoniowej używano do wykładania obnażonych części posągu, części zaś przedstawiające ubiór złocono. Za pierwszych artystów posługujących się tą techniką uchodzą Dipojnos i Skyllis. Do najsłynniejszych posągów chryzelefantynowych należały:  posąg Zeusa w Olimpu i Ateny Parthenos w Partenonie, wykonane przez Fidiasza, oraz posąg Hery w Argos dłuta Polikleta.

Chryzyp (Chrysippos) 1. CA. z Knidos, sławny lekarz z drugiej poł. IV w., uczeń Eudoksosa. 2. CA. z Soloj (ok. r. 280-205 p.n.e.), trzeci scholarcha tzw. starej Stoi, uczeń Kleantesa, przyczynił się najbardziej do ugruntowania szkoły stoickiej, precyzując założenia twórcy szkoły, Zenona, i rozwijając szeroką działalność pisarską (miał pozostawić przeszło 700 dzieł). Rozwinął zwłaszcza stoicką teorię poznania i logikę. Argumenty jego uważano za tak nieodparte, iż ukuto popularne powiedzenie: Gdyby bogowie posługiwali się dialektyka, musieliby używać tej, którą stworzy! Chryzyp. 3. wyzwoleniec Cycerona, człowiek zdolny i wykształcony, tak iż Cycero powierzył mu naukę swego syna Marka, lecz gdy opuścił potajemnie swego wychowanka i popełnił szereg wykroczeń, Cycero unieważnił akt jego wyzwolenia.

Sosibios z Lakonii, Eratostenes z Kyreny i Ksenagoras z Heraklei; w II w. p.n.e. powstaje dzieło Eutymenesa i najważniejsze dzieło chronograficzne starożytności, którego autorem jest Apollodor z Aten.

chronologia dla ch. historycznej w Grecji ważny był rok zdobycia Troi (przyjmowany w historiografii nowożytnej jako r. 1184 p.n.e.), od którego liczono lata naprzód i wstecz. Z ustanowieniem igrzysk olimpijskich wprowadzono rachubę czasu wg Olimpiad (okres czteroletni pomiędzy igrzyskami olimpijskimi). Pierwsza Olimpiada przypada na r. 776 p.n.e., do tego czasu określano rok w Atenach wg archonta–eponima, w Sparcie-wg pierwszego efora. W Rzymie określano lata wg sprawujących w danym roku władzę konsulów. Od czasów Augusta wprowadzono erę ab Urbe condita – od założenia Rzymu (r. 753 p.n.e.). W VI w. n.e. przyjął się system rachuby czasu od Narodzenia Chrystusa-ante Christum natum, post Chri-stum natum, wprowadzony przez opata Dionizjusza Egziguusa (r. 556 n.e.).

Chtoris mit. 1. małżonka Neleusa, matka Nestora. 2. nimfa, małżonka Zefira, bogini roślin. 3. jedna z córek Amfiona i Niobe; modląc się do Latony, uszła przed śmiercionośnymi strzałami Apollina.

Cnoaspes 1. rzeka w Suzjanie, słynna z czystej, doskonalej wody; królowie perscy w swych wyprawach wozili zawsze ze sobą srebrne naczynia napełnione wodą z tej rzeki. 2. rzeka w Indiach, dopływ Indu.

ChoJaczek Władysław (1884 – 1944) uczeń Kazimierza Morawskiego i Leona Sternbacha, lektor języka greckiego na Uniwersytecie we Lwowie, autor rozpraw dotyczących tekstów Warrona i dzieł Apulejusza.

Choefory (gr. choefóroj) dziewczęta niosące ofiary na groby. Tytuł tragedii Ajschylosa, stanowiącej drugą część trylogii Oresteja.

Choes (gr. dosł. dzbany) święto dzbanów, drugi dzień Antesteriów (zob. Dionizje).

Chojrilos 1. Ch. z Aten, jeden z najstarszych poetów tragicznych (VI w. p.n.e.), współzawodniczący z Pratinasem, Frynichosem i Ajschylo-sem. 2. Ch. z Samos (V w. p.n.e.), poeta epiczny, autor eposu Perseis. 3. Ch. z Tasos mierny poeta z czasów Aleksandra W.

Chojroboskos Georgios gramatyk grecki (VI w. p.n.e.), autor dzieła o tropach.

chiton (gr. chitSn) grecka szata najczęściej bez rękawów, często zeszyta po bokach, spinana na ramionach, noszona przez mężczyzn od czasów Homera. Jako strój kobiecy ch. wprowadzony został pod wpływem mody jońskiej w poł. VI w. p.n.e. Ch. kobiece były fałdziste, długie, układane w wyszukany sposób i przewiązywane. Przewiązywanie ch. wysoko, pod piersiami występuje dopiero w IV w. p.n.e. Długie ch. nosili kapłani i dostojni starcy, krótkie zaś stanowiły zasadniczy ubiór męski, noszony również przez wojowników pod pancerzem dla ochrony ciała.

chlamida (gr. chlamys) krótka wierzchnia szata grecka w formie prostokątnego kawała materii, zapinana broszą na ramieniu lub pod brodą. Stanowiła strój jeźdźców i podróżnych oraz efebów ateńskich. Na plastycznych wizerunkach bogów Hennes ubrany jest w ch.